Monday, February 29, 2016


15 mei vorig jaar schreef ik een post naar aanleiding van een debat in de Tweede Kamer over de financiële positie van de UvA. Recentelijk werd ik er op gewezen dat in die blog een fout staat. Dit is de gewraakte zin:

"Hoe kan het dan dat de cumulatieve derivatenpositie van de UvA groter is dan de uitstaande leningen? 250 miljoen euro om 205 miljoen euro. In mijn boekje is dat een dekkingsgat van 45 miljoen euro."

Deze twee bedragen zijn echter uit verschillende jaarrekeningen afkomstig. Volgens de beschikbare gegevens is er geen 'dekkingsgat'. Ik weet niet hoe deze verwisseling heeft kunnen plaatsvinden. De desbetreffende post heb ik vanmiddag verwijderd.

Tuesday, February 23, 2016

Corbyn, Brexit and the nature of the European beast

Last Monday, Mr Cameron tried to sell his "new settlement" with the EU to the members of the House of Commons. The website of The Guardian provided live coverage of the debate, which, to a continental outsider, closely mimicked the mores of the sort of posh debating clubs that Evelyn Waugh portrayed. But that's beside the point here. I would instead like to draw attention to Mr Corbyns intervention, which turned the political positions of left and right concerning the EU into the exact opposite of what it is on the continent, raising the question to what extent politicians in the UK have truely, really understood what is the nature of this beast. I venture that they have not. For if they had, conservatives would be fully in favour of market making Europe, while labour would just as enthusiastically reject that very same Europe. Instead, Mr Corbyn in his speech sounded like your average social liberal "europhile", as they are known on the continent, with Mr Verhofstadt, chair of the Alliance of Liberals and Democrats of the European Parliament, as its best known (and most hated) incarnation.

Here is a bit of close reading of (parts of) Mr Corbyns House of Commons speech from last Monday to back that up.

"The Labour party and the trade union movement are overwhelmingly for staying in because we believe that the EU has brought investment, jobs and protection for workers, consumers and environment and we are convinced that a vote to remain is in the best interests of the people..."

In my humble opinion, it is sort of self-defeating for a critic of globalized, financialised capitalism, which I take Mr Corbyn to be, to use such a statement as your opening gambit. It very much reminds me of the statement of a Dutch senator from the Green Left about "globalization being a given". You simply give the whole political game away if this is your starting point. Since the EU is predominantly about the Common Market and its four freedoms of movement (of labour, capital, goods and services), it has been responsible for a huge shift in bargaining power between capital and labour, benefiting the first and harming the latter. The Common Market has resulted in a geographical redistribution of corporate functions, which has eroded national tax bases due to tax evasion, has harmed the middle classes by shifting manufacturing jobs to low wage jurisdictions, has in the process ramped up income inequalities, and has resulted in huge macroeconomic imbalances, both within the EU as a whole (surpluses and deficits) and within member states individually (debt driven versus export led growth).

As mainstream social scientists like Wolfgang Streeck and Fritz Scharpf have been emphasizing for decades now, due to asymmetries in EU decision making processes 'negative integration' (ie the harmonization of market rules through deregulation, liberalization, flexibilisation and privatization) almost always takes precedence over 'positive integration' (ie the introduction of protective social measures at the EU level). Moreover, there is now an extensive academic literature on how the democratic deficit at the heart of the European institutions has created a democratic vacuum which has been skillfully filled by corporate lobbyists, which have turned Brussels into a lobby heaven that is comparable only to Washington in terms of its size and its effect. The EU erodes what democracy is all about: equal political voice rights for all citizens and full accountability of representatives.

It is beyond me why someone like Mr Corbyn is unable to see the EU for what it's worth, namely a political machine for the furthering of large corporate interests and for disempowering citizens. And it is simply silly to parade some cosmetic EU regulation on the "protection of workers, consumers and the environment", as Mr Corbyn does, as sufficient compensation for the extreme loss of power workers and citizens have experienced because of European integration. Rather, these measures logically follow from the four freedoms that are at the heart of the Common Market and should be seen for what they are: rules to further the mercantile project that is at the heart of modern Europe. No more, no less.

Here it is interesting to contrast Mr Corbyns endorsement of European micro regulation with Mr Johnsons rejection of it. In a piece that was published in The Telegraph in which Mr Johnson explained his motives for backing Brexit, he basically identified two Europe's. The Europe of the Common Market, which is the good, neoliberal Europe. And the Europe of meddling busy bees, which is the bad Europe and is only producing red tape, stands in the way of competitiveness and entrepreneurialism and should hence be rejected. Just as Mr Johnson fails to see that micro market regulation is the logical outcome of the four freedoms of the Common Market, so Mr Corbyn fails to acknowledge that his endorsement of micro market regulation ("protection for workers, consumers and environment") implies an endorsement of the Common Market project of which these rules are the product.

Moreover, you would expect someone like Mr Corbyn to be aware that these regulations are pushed through by a bulwark of neoliberalism, namely the European Court of Justice, which is beyond any democratic control. As the secretary of justice, Mr Grove, wrote a couple of days earlier in a blog where he explained his decision to back Brexit:

"It is hard to overstate the degree to which the EU is a constraint on ministers’ ability to do the things they were elected to do, or to use their judgment about the right course of action for the people of this country. I have long had concerns about our membership of the EU but the experience of Government has only deepened my conviction that we need change. Every single day, every single minister is told: ‘Yes Minister, I understand, but I’m afraid that’s against EU rules’. I know it. My colleagues in government know it. And the British people ought to know it too: your government is not, ultimately, in control in hundreds of areas that matter."

To be honest, this is the sort of language that we on the continent would have expected to hear from the true left of, let's say, the Socialist Party from the Netherlands, Die Linke from Germany, Syriza from Greece or Podemos from Spain. Not from a high ranking member of the British Conservative Party. On the continent this has namely been the experience since the outbreak of the eurocrisis. A severe loss of sovereignty under the so-called "excessive deficit procedure" of the European Commission, which has abused its undemocratic prerogatives to push through a neoliberal agenda of market deregulation under the euphemistic heading of "structural reform". Instead, British progressives get a labour leader who voices herbivore endorsements of EU neoliberalism.

Mr Corbyn next sentence is typical for the final line of defense against euroskepticism:

"In the 21st Century as a country and as a continent and indeed as a human race we face some challenging issues - how to tackle climate change, how to address the power of global corporations, how to ensure they pay fair taxes, how to tackle cyber crime and terrorism, how we trade fairly and protect jobs and pay in an era of globalization, how we address the causes of the huge refugee movements across the world, how we adapt to a world where people of all countries move more frequently to live, work and retire. All of these issues are serious, pressing and self evidently can only be solved by international cooperation. (my emphasis) "

Since the issues we face – climate change, corporate power abuses, tax evasion, crime and terrorism, fair trade, refugees, etc. – exceed the boundaries of the nation state, supranational coordination is the only way to solve them. Again it is a line that puts Mr Corbyn squarely within the camp of Mr Verhofstadt and other social liberals of his ilk. Not only that, it contains the same intellectual slippage that the Verhofstadt's of this world so skillfully (ab)use. For while it may be true that at least some of these issues require supranational political cooperation, it doesn't follow that it requires a regional body like the EU. Take climate change. It is not hard to imagine a world without the EU where a similar treaty like the Paris agreement on climate change would just as easily have been struck. Moreover, regarding a substantial number of the issues Mr Corbyn mentions the EU is actually blocking progress rather than facilitating it.

Tax evasion is a case in point. Member states like Luxembourg, Ireland and the Netherlands, which are the largest benificiaries of the current international tax landscape, have for decades now abused their veto positions to block any initiative to tackle tax base erosion at the European level. The EU is in many instances not a solution to the collective action problems thrown up by an international Hobbesian world, as Mr Corbyn seems to think, but boils down to the constitutionalization of collective deadlock on issues which matter most to the large corporate interests that have become the most important constituency of the politicians that occupy the European seats of power. Again, the EU is designed to bulldozer over national restrictions on capital movement ("negative integration") while simultaneously constraining any political initiative to develop such restraints at the European level (a prohibition on "positive integration").

Hence there is nothing "self evident" about the EU as solver of international problems. The rhetoric of self evidence suggests that Mr Corbyn either lacks real arguments or is subject to a similar kind of quasi-religious identification of European integration with progress that characterizes the political establishment on the continent. Anything that is presented as "self evident" is automatically immunized from serious public debate. Again, it is a political strategy that comes straight from the rule book of continental "europhiles". It surprises me to see Mr Corbyn in that camp.

The quote concludes as follows:

"The European Union will be a vital part of how we as a country meet those challenges, therefore it’s more than disappointing that the prime minister’s deal has failed to address a single one of those issues. The reality is that this entire negotiation has not been about the challenges facing our continent, neither has it been about the issues facing the people of Britain, indeed it’s been a theatrical sideshow about trying to appease, or failing to appease, half of the prime minister’s own Conservative party."

This may well be a correct reading of Cameron's political play. But as a conclusion it is extremely superficial. Again, the EU is seen as the solution to "the challenges facing our continent", in the light of the highly slanted reading of those challenges which Mr Corbyn has given. For a truly progressive take on the EU would immediately have recognized that the EU itself is the cause of many of these challenges. Tax evasion, privatization of utilities, precariatization of labour, disempowerment of citizens – to name but a few. From a continental perspective one can only wonder why Labour keeps misreading the nature of the European beast. Mr Corbyn and team would be well advised to reconsider and shift their support from the "inners" to the "outers". For one, it would make for a welcome wake up call for continental European elites that the EU increasingly stands in between citizens on the one hand and democracy and prosperity on the other.

Friday, January 29, 2016

'Aanpassen' is toch echt wat anders dan 'verlagen' – over de kabinetsreactie actieplan kapitaalmarktunie

Ik kreeg vandaag de kabinetsreactie onder ogen op het actieplan van de Europese Commissie om een Kapitaalmarktunie ('Capital Markets Union', CMU) op te zetten. De reactie vat kort de plannen samen en geeft vervolgens het kabinetsoordeel. Dat luidt, kort gezegd: ga zo door. Zoals ik (samen met Anna Glasmacher) elders heb beschreven, is de CMU een suspect project omdat het onder vlag van het uitbouwen van een niet-bancair kredietverstrekkingskanaal voor het midden- en kleinbedrijf (MKB) een poging doet om de Europese markt voor verpakte hypotheken vlot te trekken. Door een nieuwe markt voor zogenaamde STS securitisaties te creëren, of Simpele, Transparante en geStandaardiseerde securitisaties, hoopt de Commissie verpakte hypotheken van het odium van de crisis te ontdoen.

Mij verbaast het eerlijk gezegd dat het kabinet bij monde van minister Dijsselbloem dit onderdeel van de CMU klakkeloos onderschrijft. Letterlijk schrijft het kabinet: "Securitisaties vormen een belangrijk financierings- en risicospreidingsinstrument voor financiële instellingen (lees: banken). [...] Het kabinet verwelkomt dat de Europese Commissie met deze voorstellen dit onderwerp voortvarend oppakt..." Oftewel, de rol van securitisaties bij het blazen van huizenzeepbellen en daarmee bij het veroorzaken van grote structurele onevenwichtigheden in economieën als de Nederlandse is voor het kabinet geen reden om nog eens wat kritischer naar het securitisatieplan van de Commissie te kijken. Noch plaatst het kabinet vraagtekens bij de aanname dat die extra financieringsruimte van banken ook daadwerkelijk ten goede komt aan het MKB, en daarmee aan groei en banen, en niet wederom gepompt wordt in de huizenmarkt, zoals voor de crisis het geval was.

Er zijn namelijk goede empirische redenen om aan te nemen dat dat laatste gebeurt. Voor de crisis was namelijk zowel in de Verenigde Staten en de Europese Unie de markt voor verpakte bedrijfsleningen in vergelijking met die voor verpakte hypotheken marginaal. Bovendien geven marktdata van de ECB aan dat de problemen bij de financiering van het midden- en kleinbedrijf niet aan de aanbodkant liggen maar aan de vraagkant: door dalende binnenlandse bestedingen is de afgelopen jaren de kredietvraag bij het MKB minimaal geweest.

Ronduit argwanend word ik als ik op pagina 3 over de twee richtlijnen van de Commissie die over securitisatie gaan, lees: "De tweede richtlijn past de prudentiële (kapitaal)eisen voor banken aan (mijn cursivering)." Hier gaat het over de verhouding tussen eigen vermogen/vreemd vermogen die banken moeten aanhouden voor verpakte hypotheekprodukten die op hun balans staan. Na de crisis zijn die door het Bazels Comité voor Bancair Toezicht (Bazel 3) verhoogd. De tweede richtlijn van de Europese Commissie meld op pagina 10 echter expliciet dat het niet om 'aanpassing' van kapitaaleisen gaat, wat in principe ook de mogelijkheid van hogere eisen impliceert, maar om 'verlaging' van de kapitaaleisen: "The methodology would result in a significant reduction of the capital charge for nonsenior tranches of STS securitisation." Hier staat dat de richtlijen voor simpele, transparante en gestandaardiseerde securitisaties, zoals de commissie die voor ogen heeft, samenvalt met een 'significante verlaging' ('significant reduction') van de kapitaaleisen voor alle soorten verpakte hypotheken, behalve de meest risicovolle.

Met de keuze voor het neutrale 'aanpassen' in plaats van het onthullende 'verlagen' laadt het kabinet de verdenking op zich willens en wetens mee te werken aan een verdoezeling van waar het in dit voorstel eigenlijk om gaat: banken helpen opnieuw hun o zo lucratieve securitisatiemachine te laten aanzwengelen. 

Het oogt op zijn zachtst gezegd vreemd dat een minister die de sociaaldemocratische geloofsbrieven van de Pvda in dit kabinet probeert te redden door streng voor banken te zijn zo makkelijk meegaat met een 'significante' versoepeling van de bancaire eisen. En dat een schamele acht jaar na de crisis.

Wednesday, January 13, 2016

Hayek's rationaliteitskritiek – uit De Mythe van de Markt (1995)

Hayeks rationaliteitskritiek

De assumptie van volledige informatie mag dan methodologisch gezien noodzakelijk zijn om adaptieve preferenties, contra-adaptieve preferenties, cognitieve dissonantie-reductie en andere empirische handelingsongerijmdheden[6] buiten de neoklassieke modellering te houden, zodra de mathematische formaliseringen van de algemene evenwichtsleer vertaald worden in empirische termen leidt dat tot paradoxale consequenties. Zoals Arrow aangeeft impliceert de assumptie van volledige informatie dat de facto sprake is van homogene preferenties. Omdat individuele preferentieverschillen binnen het orthodoxe neoklassieke raamwerk alleen als informatieverschillen gedacht kunnen worden, zullen, onder condities van volledige informatie, de verlangens identiek zijn. Worden beide van elkaar losgekoppeld dan doen subjectieve smaakverschillen hun intrede en verliest het algemene evenwichtsmodel het gesloten karakter dat noodzakelijk is voor het theoretische argument dat binnen een abstracte marktordening een Pareto optimaal evenwichtspunt mathematisch mogelijk is.
            De gedachte is dat voor de aanname van volledige informatie onder condities van perfecte competitie en een volledig prijssyteem – de conditie van voldoende markten, ook voor risico’s en verwachtingen, zogenaamde futures-markten – gezien de alomtegenwoordigheid van prijzen waarop rationele actoren hun beslissingen baseren tenminste enige plausibiliteit opgeëist kan worden. De hoeveelheid prijzen echter die zelfs onder dergelijke optimale condities gekend zou moeten worden, is van een dusdanige omvang dat hiermee een tamelijk irreële wissel op het calculerend vermogen van de individuele actor wordt getrokken (Hahn 1981).
            Middels de assumptie van volledige informatie worden deze principiële kennislimieten kunstmatig gladgestreken. Het paradoxale gevolg hiervan is echter dat tevens iedere marktprikkel wordt weggedacht;

If agents are all alike, there is really no room for trade (...). [The homogeneity assumption] denies the fundamental assumption of the economy, that it is built on gains from trading arising from individual differences (Arrow 1987:71).

We lijken hiermee op een onoverkomelijk dilemma te stuiten: de rationaliteit van individuele preferenties is alleen gewaarborgd onder condities van volledige informatie. De homogeniteit die dat impliceert ontdoet het empirische marktallocatieproces echter van iedere substantie. Aangezien alle kennis reeds voorhanden is komt het klassieke argument voor de markt als een efficiënt allocatiesysteem dat in beweging wordt gehouden door individuele informatie- en preferentieverschillen te vervallen. De vraag waarom in een dergelijk universum ruil überhaupt via de markt loopt en er niet direct contact gezicht wordt met diegene die het gewenste produkt in de gwenste hoeveelheid en tegen de gewenste prijs kan leveren, is fataal voor een theorie die prijsvorming onder marktcondities pretendeert te verklaren. Walrasiaanse marktactoren zijn als twee schakers die achter het bord plaatsnemen, drie kwartier of een uur roerloos tegenover elkaar zitten, vervolgens opstaan, elkaar de hand schudden en ieder huns weegs gaan: remise. Waar de rationele huishouding dezelfde is en preferenties homogeen zijn, kunnen geen winnaars of verliezers bestaan.
            Wanneer aan de andere kant afstand wordt gedaan van de assumptie van volledige informatie teneinde het model beter te laten aansluiten op de economische realiteit dient de notie van een Pareto optimaal equilibriumpunt als theoretische hersenschim te worden afgedaan. De principiële openheid die met individuele preferentie- en informatieverschillen in het model haar intrede doet, impliceert de theoretische onmogelijkheid van een Pareto optimaal equilibriumpunt. Formalistische imperatieven – causaliteit, kwantificeerbaarheid, stabiliteit, determinatie – botsen met de fundamentele karakteristieken van de sociale werkelijkheid: contingentie, ondergedetermineerdheid en principiële openheid.
            Met name de Oostenrijkse Nobelprijswinnaar Hayek heeft in een aantal geruchtmakende essays op dit dilemma opmerkzaam gemaakt. Het neoklassieke leerstuk van volledige concurrentie is in Hayeks optiek slechts van geringe relevantie als het er om gaat de precieze functie van markten in de sociale werkelijkheid boven tafel te krijgen. Het argument dat hij hiervoor geeft is goeddeels hetzelfde als dat van Arrow: er wordt voorondersteld wat eerst het resultaat van competitie is. Het evenwichtspunt, datgene wat eerst bewezen moet worden, ligt reeds in de assumpties van rationaliteit en volledige informatie besloten. En wanneer de assumpties van perfecte competitie – volledige informatie, rationaliteit, voldoende markten, competitieve opstelling, ‘ruimende markten’ – in empirische termen omgezet worden, sluiten zij competitie per definitie uit;

Advertising, undercutting, and improving the goods or services produced are all excluded by definition – “perfect” competition means indeed the absence of all competitive activities (1949:96).

Hayek meent dat deze paradox inherent is aan het formalistische mathematische instrumentarium dat neoklassieke economen hanteren; competitie – een dynamisch proces – wordt in het neoklassieke model bevroren en daarmee weggedacht. Het probleem hoe bewezen kan worden dat een marktordening tot optimale allocatie zal leiden wordt hiermee niet opgelost. Integendeel, van een probleem is in Hayeks optiek hoegenaamd geen sprake meer. Als alle benodigde kennis op voorhand reeds beschikbaar is zijn markten feitelijk overbodig.
            Volgens Hayek is het neoklassieke onderzoeksprogramma dan ook een doodlopende weg; het mathematische bewijs van het bestaan van een Pareto optimaal equilibriumpunt binnen verschillende marktordeningen is een theoretische exercitie zonder empirische relevantie, aldus Hayek. Cruciaal is veeleer de vraag welke institutionele arrangementen noodzakelijk zijn om te garanderen dat individuele kennis en vaardigheden produktief worden aangewend, onder een gelijktijdige realisering van een zo groot mogelijke individuele vrijheid. Deze oplossing kan niet in termen van volledige concurrentie en volledige informatie worden geformuleerd, maar zal beschreven moeten worden als het continu aan wijzigingen onderhevige produkt van ‘the action of endeavouring to gain what another endeavours to gain at the same time’ (1949:95), wat als institutioneel arrangement het decentrale allocatiemechanisme van de markt van node heeft. Hoewel Hayek dìt essay besluit met de conclusie dat competitie in essentie een meningsvormend proces is, worden daar vooralsnog nauwelijks argumenten voor gegeven. Individuele informatieverschillen worden slechts gepostuleerd om op basis daarvan een competitieconcept te ontvouwen waartegen het neoklassieke postulaat van volledige concurrentie bleekjes afsteekt.
            Voor meer principiële argumenten bieden vooral zijn latere teksten uitkomst. In 'The constitution of liberty' uit 1960 baseert Hayek zijn polemische uiteenzetting met rationalistische maatschappijconcepties en zijn tegen de maakbaarheidsgedachte van de sociaal-democratische interventiestaat ingebrachte pleidooi voor een decentrale institutionele ordening op het empirische argument dat het menselijke kenvermogen onder principiële fysieke restricties staat.
            Ten eerste, stelt Hayek, is de sociale werkelijkheid niet simpelweg het produkt van individuele wilsbesluiten, zoals het methodologisch individualisme  dat stelt dat sociale fenomenen in beginsel herleidbaar zijn tot individuele handelingen hebben wil, maar is ons kenvermogen een adaptief systeem dat zich continu aanpast aan de wijzigingen in de sociale werkelijkheid die zelf weer het onbeheersbare produkt zijn van individuele handelingen;

Man did not simply impose upon the world a pattern created by his mind. His mind is itself a system that constantly changes as a result of his endeavor to adapt himself to his surroundings (1960:23).

Ten tweede is daar de principiële openheid van de toekomst; ‘The mind can never foresee its own advance’ (1960:24), waaruit volgt dat de institutionele ordening van dien aard zal moeten zijn dat altijd ruimte is voor het onverwachte en ongedachte;

Though we must always strive for the achievement of our aims, we must also leave room for new experiences and future events to decide which of these aims will be achieved (1960:24).

En ten derde is slechts een zeer gering gedeelte van de totale beschikbare kennis bewuste kennis, dat wil zeggen propositionele kennis. Het merendeel bestaat juist uit tacit knowledge, dat wil zeggen uit kennis die is neergeslagen in tradities, gebruiken, regels en instituties; een argument dat Hayek ontleent aan het wetenschapsfilosofische werk van Michael Polanyi (1969). Ter ontlasting van het individuele kenvermogen verschuift in de loop van de geschiedenis een steeds groter deel van de menselijke kennis naar het voortalige domein van gewoontes en tradities; ‘The more men know the smaller the share of all that knowledge becomes that any one mind can absorb’ (1960:26). Het is op basis van deze argumenten dat Hayek vervolgens zijn politiek-filosofisch pleidooi voor de absolute waarde van individuele vrijheid, gedefinieerd als de afwezigheid van dwang, ontvouwt.
            Uiteraard heeft deze empirische onderbouwing consequenties voor de wijze waarop het argument voor competitie geformuleerd wordt. Anders dan in het bovengenoemde essay wordt in Competition as a discovery procedure uit 1969 zelfbewust gesteld dat het enige geldige pro-markt argument het empirische inzicht in de fundamentele beperktheid van onze kennis is; is salutory to remember that, wherever the use of competition can be rationally justified, it is on the grounds that we do not know in advance the facts that determine the actions of competitors (1978:179).

Weer is de neoklassieke modellering de voornaamste tegenstander. Tegenover het equilibriumconcept plaatst Hayek de gedachte van een spontane orde omdat daarin wel ruimte is voor een oneindig proces van wederzijdse aanpassing middels negatieve feedback. En tegenover het concept van economie in strikte zin, waaronder Hayek een centraal bestuurd allocatief arrangement verstaat waarbinnen goederen en grondstoffen volgens een eenduidige, homogene preferentieschaal gedistribueerd worden, plaatst hij de notie van een catallaxy,[7] een spontane orde die hier alleen negatief gedefinieerd wordt: zij waarborgt nìet dat de preferenties die binnen een bepaalde gemeenschap op een bepaald moment als de belangrijkste worden ingeschaald ook daadwerkelijk bevredigd worden en zij laat nìet, zoals in de economie in strikte zin, de decentraal gelokaliseerde kennis van individuele actoren braak liggen.[8] Noch worden daar per methodologisch fiat de feitelijke irrationaliteiten van het menselijk gedrag en de fysieke restricties van het menselijke kenvermogen weggedacht.

            Hoewel Hayek duidelijk maakt dat de neoklassieke evenwichtsleer op gespannen voet staat met libertaire vrijheidsopvattingen en daarmee als een der eersten gewezen heeft op de paradoxale empirische implicaties van het neoklassieke evenwichtsmodel ontbreken ‘harde’ sociaal-psychologische bewijzen voor het sleutelargument van de principiële beperktheid van het menselijke kenvermogen. De vraag is hoe rationeel menselijke beslissingen in het algemeen zijn. Welke strategieën worden gehanteerd om tot keuzes en beslissingen te komen? Worden alle denkbare opties doorlopen en wordt uiteindelijk de meest adequate gekozen zoals het neoklassieke rationaliteitsconcept hebben wil? Of worden vuistregels gehanteerd en wordt juist genoegen genomen met sub-optimale oplossingen?